Vens Qafqaza səfər edib
ABŞ vitse‑prezidenti C.D. Vens Yerevan və Bakıya rəsmi səfərlər edib. Vens ABŞ prezidentinin vasitəçiliyi ilə imzalanan sülh sazişinin həyata keçirilməsini təşviq etmək və region üçün nəzərdə tutulmuş “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) layihəsinin irəliləməsinə dəstək vermək üçün regiona gəlib.
Yerevanda Baş nazir Nikol Paşinyanla görüşən vitse‑prezident regiondakı sülh prosesini möhkəmləndirmək məqsədi ilə ABŞ‑ın iqtisadi və texniki yardım layihələrini elan edib.
Daha sonra Bakıya yola düşməzdən əvvəl Ermənistan paytaxtının hava limanında jurnalistlərin suallarını cavablayarkən Vens bildirib ki, Bakıdakı görüşlərdə erməni məhbuslarının azad edilməsi məsələsi mütləq qaldırılacaq.
Vensin səfəri zamanı Yerevanda bir neçə etiraz aksiyası keçirilib. Aksiyalar zamanı çıxış edən Artak Beqlaryan və digər aktivistlər Azərbaycanda saxlanılan 19 erməninin azad edilməsinin sülh üçün vacibliyini vurğulayıblar.
İştirakçılar ABŞ‑ın vasitəçiliyinə ümid etdiklərini və məhbusların azadlığının sülh prosesinə etimadı artıracağını bildiriblər.
Bakıda saxlanılan ermənilər kimlərdir?
2020-ci ildən bəri onlarla erməni hərbçi və keçmiş Qarabağ rəhbərləri Azərbaycan tərəfindən saxlanılıb. Azərbaycan 23 erməninin həbsdə olduğunu etiraf edirdi. Yanvarın 14‑də Bakı dörd erməni məhbusu – Gevorg Sujyan, Davit Davtyan, Vigen Eoljekjian və Vagif Xaçatryanı Ermənistana təhvil verib.
Sujyan və Davtyan 2020‑ci ilin noyabrında humanitar yardım çatdırarkən tutulmuş və 15 illik həbs cəzası almışdılar, Eoljekjian isə “muzdluluq və terrorçuluq” ittihamları ilə 20 il həbsə məhkum edilmişdi. Xaçatryan isə 2023‑cü ilin iyulunda Laçın dəhlizində saxlanmış və sonradan 15 il həbs cəzasına məhkum edilmişdi.
Fevralda C.D. Vens Yerevandan Bakıya yola düşərkən Azərbaycanda 19 erməni məhbusun qaldığını və onların azadlığının Bakıda müzakirə olunacağını təsdiqləyib. Bu şəxslərə keçmiş Dağlıq Qarabağ rəhbərləri – sabiq prezidentlər Arayik Harutyunyan, Bako Sahakyan, Arkadi Qukasyan, sabiq xarici işlər naziri Davit Babayan, sabiq müdafiə naziri Levon Mnatsakanyan və sabiq dövlət naziri Ruben Vardanyan da daxildir.
Bakıda 2025‑ci ilin yanvarından 2026‑cı ilin fevralınadək davam edən məhkəmədə keçmiş Qarabağ hakimiyyətinin 15 nəfər üzvü ağır ittihamlarla – müharibə cinayətləri, terrorçuluq, qeyri-qanuni hərbi birləşmələrin yaradılması və s. mühakimə olunub və əksəriyyəti ömürlük həbs cəzası alıb.
Sabiq prezident Arayik Harutyunyan, müdafiə ordusunun keçmiş komandanı Levon Mnatsakanyan, ordunun keçmiş komandir müavini David Manukyan, parlamentin keçmiş spikeri Davit İşxanyan və keçmiş xarici işlər naziri Davit Babayan ömürlük həbsə məhkum ediliblər.
Daha iki keçmiş prezident – Arkadi Qukasyan və Bako Sahakyan 20 il həbs cəzası alıb, 8 digər erməni isə 15-19 il arası müddətlərə məhkum edilib.
Beynəlxalq reaksiya və diplomatik müzakirələr
Baş nazir Nikol Paşinyan Venslə görüşdən sonra ictimai televiziyaya açıqlamasında Azərbaycanla sərhəd və təhlükəsizlik məsələlərinin artıq gündəmdən çıxdığını, lakin Bakı həbsxanalarında saxlanılan həmvətənlərinin məsələsinin hər bir danışıqlar gündəliyində ön sırada olduğunu bildirib.
Vitse-prezident Vens Yerevanda mətbuat konfransında “Biz həm Ermənistanın baş naziri ilə, həm də Azərbaycan prezidenti ilə çox yaxşı münasibətlərimiz var; saxlanılanların azadlığa buraxılması məsələsi Baku səfərində mütləq müzakirə olunacaq” deyərək bunun sülh prosesi üçün mühüm olduğunu vurğulayıb.
Bu ilin yanvarında Avropa Şurası Parlament Assambleyası (PACE) qəbul etdiyi hesabatda Azərbaycandakı insan haqları vəziyyətinin pisləşdiyini bildirərək, siyasi motivli həbslərin dayandırılmasını və hazırda saxlanılan 23 erməni əsilli məhbusun dərhal azad edilməsini tələb edib. Bu çağırışda həm də azərbaycanlı jurnalistlər və hüquq müdafiəçiləri kimi digər siyasi məhbusların adları qeyd olunub.
Ötən ilin martında Azərbaycan Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi (BQXK) və digər humanitar təşkilatlara ölkəni tərk etmələri barədə bildiriş göndərmişdi. BQXK indiyədək saxlanılanlara baş çəkməyə və onların ailələri ilə əlaqə qurmağa imkan verən yeganə qurum idi. Hüquq müdafiəçiləri bu addımın məhbusların vəziyyətini daha da ağırlaşdıracağını və onların qohumları ilə əlaqənin kəsiləcəyini bildirirdilər.
Sülh prosesi və məhbus məsələsinin perspektivləri
2025‑ci ilin avqustunda Vaşinqtonda keçirilən sammitdə ABŞ prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişinin mətninin ilkin razılaşdırılması əldə edilmişdi. Həmin razılaşma tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanımasını və zorakılıqdan imtina etməsini nəzərdə tutur. TRIPP layihəsi və yeni regional kommunikasiyalar bu sülh sazişinin etimad tədbiri kimi təqdim olunur.
Azərbaycan yanvarda dörd məhbusu təhvil verdikdən sonra qalan 19 nəfərin taleyi sülh prosesinin ən həssas humanitar məsələsi olaraq qalır. Bir çox analitiklər məhbusların Baku tərəfindən siyasi alət kimi istifadə olunduğunu və onların mümkün azadlığının sülh sazişinin imzalanmasına və Azərbaycan konstitusiyasına ediləcək dəyişikliklərə bağlı ola biləcəyini vurğulayırlar.
Azərbaycan rəsmiləri məhkum edilmiş şəxslərin “müharibə cinayətləri və terrorizm” ittihamları ilə bağlı ədalətli məhkəmə prosesindən keçdiklərini bildirir və bunun milli suverenliyin təzahürü olduğunu vurğulayırlar. Onlar məhkəmələrin açıq keçirildiyini və sübutların təqdim olunduğunu iddia edərək beynəlxalq tənqidləri rədd edirlər.
Vens Qafqaza səfər edib