“Böyük Qayıdış” proqramı
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, oktyabrın 1-nə qədər Qarabağ və Şərqi Zəngəzura 40 520 keçmiş məcburi köçkün qayıdıb. Bu ilin sonunda müddəti bitən birinci “Böyük Qayıdış” dövlət proqramının hədəfi 140 min nəfər idi, yəni hədəfin təxminən 29 faizi yerinə yetirilib.
İlin əvvəlində qayıdanların sayı 26 014 nəfər idi, son doqquz ayda 14 506 nəfər köçüb. “JAMnews” yazır ki, bu temp davam etsə, qalan təxminən 100 min nəfər üçün daha 5 il lazım olacaq. Tez-tez səslənən 96 068 rəqəmi isə bölgədə yaşayan, işləyən və təhsil alanların ümumi sayıdır.
Baş nazir Əli Əsədov sentyabrda 2020-ci ildən bəri bölgənin bərpasına büdcədən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrıldığını deyib və birinci proqramın “uğurla icra olunduğunu” bildirib. İlham Əliyev isə yanvarda deyib: “Mən hamıya dedim, bax, ictimaiyyətə də deyə bilərəm ki, heç vaxt heç bir tarix qoymamışam”.
Minalar ləngiməyin səbəblərindən biri kimi göstərilir. Minatəmizləmə Agentliyinin məlumatına görə, təkcə oktyabrda 979 mina və 3070 partlamamış hərbi sursat tapılıb. Agentlik aprelə qədər 2020-ci ilin noyabrından bəri 421 nəfərin zərər çəkdiyini, onlardan 72-sinin həlak olduğunu bildirmişdi.
Tənqidçilər işin və torpağın olmamasını önə çəkir. Müsavat Partiyasının başqan müavini Razim Əmiraslanlı “Meydan TV”yə deyib: “Əgər kənddə ev var, amma iş yoxdur, torpaqdan istifadə imkanı məhduddur, biznes qurmaq çətindir və insan gəlir əldə etmək üçün yenidən başqa şəhərə getməli olursa, buna tam mənada Böyük Qayıdış demək çətindir”. İqtisadçı Natiq Cəfərli isə tempi müdafiə edərək deyir ki, mərhələli qayıdış təhlükəsizliyə nəzarəti asanlaşdırır, “bunlar sovet beşillik planları deyil”.
İyulda təsdiqlənən düzəlişlərə görə, dövlətin təklif etdiyi evdən imtina edən adam məcburi köçkün statusunu itirir. Hüquq müdafiəçiləri bunu könüllü qayıdış prinsipinə zidd sayır. Əsədov ikinci proqramın layihəsinin prezidentə təqdim olunduğunu deyib, onun hədəfləri hələlik açıqlanmayıb. Maliyyə Nazirliyinin proqnozuna görə, 2027-2030-cu illərdə bərpaya 13,2 milyard manat xərclənəcək.
2023-cü ildə bölgənin təxminən 100-120 min erməni sakini Ermənistana köçüb. Yerevan bunu etnik təmizləmə adlandırır, Bakı isə ermənilərin Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul edərək qayıda biləcəyini bildirir.