Azərbaycan-İsrail əlaqələri
İsrail Azərbaycanın müstəqilliyini 1991‑ci ildə tanıyan ilk ölkələrdən biri olub və ölkələr arasında diplomatik münasibətlər 1992‑ci ildən başlayıb. Hər iki tərəfin rəsmiləri bu əlaqələri “strateji” hesab edir və onları üç sütuna – enerji əməkdaşlığına, müdafiə sahəsindəki tərəfdaşlığa və regionda geosiyasi balansın qorunmasına əsaslanan bir tərəfdaşlıq kimi təqdim edirlər.
İsrail Cənubi Qafqazda azsaylı müttəfiqlərdən birinə – Azərbaycanın sekulyar, müsəlman əhalisi olan hakimiyyətinə güvənir və bu əlaqə vasitəsilə regional izolyasiyada bir “nümunə” yaratmaq məqsədi daşıyır. Azərbaycan isə Türkiyə, İran və Rusiya kimi regional oyunçular arasında balans yaratmaq üçün İsrailin müdafiə texnologiyalarına, diplomatik lobbisinə və enerji bazarına çıxışa ehtiyac duyur.
Enerji əlaqələri
Azerbaijan dünyanın böyük neft ixracatçılarından biridir və onun neftinin bir hissəsi Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri ilə Türkiyə vasitəsilə Aralıq dənizinə və oradan İsrailin Aşkelon limanına çatdırılır. Müxtəlif mənbələr İsrailin enerji təhlükəsizliyinin Azərbaycan neftindən asılı olduğunu göstərir: OEC məlumatına görə, İsrail 2023‑cü ildə xam neftinin təxminən 65 %-ini Azərbaycandan alıb. Başqa mənbələr bu payı 40-60 % diapazonunda qiymətləndirir.
İsrail Aralıq dənizindəki “Tamar” qaz yatağında elektrik enerjisi istehsalının təxminən 70 %-ni təmin edən yeganə mənbədir. SOCAR bu yatağın operatoru olan “Chevron” şirkəti ilə 2025‑ci ilin 31 yanvarında 10 % pay almaq üçün müqavilə imzalayıb. Bu addım Azərbaycanın Aralıq dənizi qaz layihələrinə daxil olmasını təmin edir və İsrailin enerji təchizatını daha da möhkəmləndirir.
Müdafiə, təhlükəsizlik və sosial‑mədəni əlaqələr
İsrail və Azərbaycan arasındakı müdafiə əməkdaşlığı 2000‑ci illərin ortalarından etibarən sürətlə genişlənib. Müstəqil tədqiqatlar göstərir ki, 2016‑2020 ‑ci illərdə Azərbaycanın silah idxalının 69 %-i İsrailin payına düşüb. İsraildə istehsal olunan “Harop” kamikadze PUA‑ları, “Hermes” kəşfiyyat dronları, “Barak‑8” zenit‑raket sistemləri və digər avadanlıq 2020 və 2023‑cü illərdə Dağlıq Qarabağda aparılan hərbi əməliyyatlarda həlledici rol oynayıb.
Bu əməkdaşlıq nəticəsində Azərbaycan silahlı qüvvələri modern raket və dron texnologiyalarına çıxış əldə edib, əvəzində İsrail enerji təhlükəsizliyi və regionda strateji mövqe qazanıb. Hökumətyönlü mənbələr əməkdaşlığı “qarşılıqlı fayda modeli” kimi təqdim etsələr də, insan hüquqları təşkilatları Azərbaycanın bu silahları mülki əhalinin hədəfə alınması və siyasi müxalifəti susdurmaq üçün istifadə etdiyini iddia edirlər.
Rəsmi Bakı və israilli diplomatlar Azərbaycan‑İsrail münasibətlərinin mədəni zəminini multikulturalizm və tolerantlıq üzərində qurduqlarını bildirirlər. İsrailin Bakıdakı səfiri bu əlaqəni “qarşılıqlı etimad modeli” adlandırıb və Azərbaycanın Qırmızı Qəsəbə kimi qədim yəhudi icmalarında yəhudilərin azad yaşadığını vurğulayıb.
“Times of Israel” kimi mənbələr Azərbaycanı yəhudi və müsəlmanların harmoniyada yaşadığı, İslam ölkələri arasında yeganə “İsrailin dostu” kimi təsvir edir. Lakin araşdırmaçıların qeydlərinə görə, bu narrativ Bakının yəhudi icmasının kiçik olmasına (təxminən 6 min nəfər) baxmayaraq, təbliğat məqsədilə şişirdilir; hakimiyyət bu icmaya dəstəyini beynəlxalq imicini yaxşılaşdırmaq və İrana qarşı dayanmaq üçün istifadə edir.
İqtisadi investisiyalar və son artım
Azərbaycan Mərkəzi Bankının Statistika departamentinin direktoru Samir Nəsirov sentyabr 17-də keçirilən brifinqdə elan edib ki, 2025‑ci ilin ilk altı ayında Azərbaycan xarici ölkələrin iqtisadiyyatına 1,35 milyard ABŞ dolları birbaşa investisiya yönəldib və bu investisiyaların 40,2 %-i İsrailin payına düşüb. O bildirib ki, əvvəlki ilin eyni dövründə İsrailə cəmi 400 min dollar sərmayə yatırılmışdı, lakin 2025‑ci ildə bu rəqəm 542,5 milyon dollara yüksəlib.
Hökumət bu artımı SOCAR‑ın “Tamar” yatağına 10 % pay alması ilə izah edir. Bu investisiya, rəsmi təbliğata görə, Azərbaycan iqtisadiyyatının diversifikasiyası və beynəlxalq enerji bazarında mövqelərinin möhkəmləndirilməsi üçün atılmış strateji addımdır.
Nəsirovun sözlərinə görə, investisiyaların bölgüsü belə olub: İsrail 542,5 milyon dollar (40,2 %), Türkiyə 177,4 milyon dollar (13,1 %), Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri 156,3 milyon dollar (11,6 %) və s. Bu rəqəmlər hökumətin rəsmi statistikasına əsaslansa da, müstəqil mənbələr hələlik bu investisiya artımını təsdiqləməyiblər.
- Hamını bəzər, özü lüt gəzər: SOCAR-ın xaricdə milyardlıq yatırımları və ölkədə işçi ixtisarları
- NATO ilə tərəfdaşlığın inkişafı: Hikmət Hacıyevin İsveç və Slovakiya səfirləri ilə görüşü nə məna verir?
- Azərbaycan, Ermənistan, Pakistan və Hindistan arasındakı dostluqlar, gərginliklər və yeni ittifaqlar barədə
Tənqidi baxışlar və mübahisəli məqamlar
Bəzi tədqiqatçılar və şərhçilər bildirir ki, Azərbaycan‑İsrail münasibətlərinin əsasını humanitar və mədəni dəyərlər deyil, daha çox praqmatik maraqlar təşkil edir. Onların fikrincə, bu münasibətlərin əsasında üç əsas istiqamət dayanır: Azərbaycan neft və qazının İsrailə satışı, İsrailin Azərbaycana silah və hərbi texnika ixracı və bu qarşılıqlı ticarət əlaqələrinin regiondakı geosiyasi səhnəyə təsiri. Bu üç element – enerji, silah və geosiyasi balans bir‑birini tamamladığı üçün bəzən istehza ilə “müqəddəs üçlük” adlandırılır.
Harut Sassounianın “Armenian Weekly”də yayımlanan məqaləsində İsrailin təxminən yarı neftini Azərbaycandan aldığı, əvəzində Bakıya müasir silahlar satdığı, bunun qarşılığında isə Azərbaycan İranla sərhədinə israilli kəşfiyyatçılara giriş imkanı verdiyi iddia olunur.
Məqalədə Azərbaycanın avtoritar rejimi ilə bəzi israilli siyasətçilərin və onların ailə üzvlərinin korrupsiya əlaqələri barədə iddialar səsləndirilir.
Müdafiə sahəsində əməkdaşlıq tənqidçilər tərəfindən yalnız kommersiya marağı kimi qiymətləndirilməklə kifayətlənmir; eyni zamanda, İsrail silahlarının Dağlıq Qarabağda humanitar böhranlara töhfə verdiyi iddia olunur.
Human Rights Watch və digər beynəlxalq qurumlar 2020‑ci il müharibəsində mülki infrastrukturun bombalanması və qadağan olunmuş döyüş vasitələrinin (kasset bombaları) istifadəsi ilə bağlı hər iki tərəfi ittiham etsə də, tənqidçilər İsrailin hərbi texnologiyasının bu hücumlarda əsas rol oynadığını vurğulayırlar.
“Responsible Statecraft” və “OC Media”nın məqalələrində Azərbaycanın İsrail silahlarından yüksək asılılığının regionda silahlanma yarışını gücləndirdiyi və bunun İranla gərginliyi artırdığı bildirilir.
İran və regional risklər
İsrail‑Azərbaycan ittifaqı İranda da narahatlıq yaradır. Tehran İsraili regionda əsas düşmən hesab edir və Bakının Tel-Əvivlə yaxınlaşmasını öz sərhədlərinə təhdid kimi görür.
“Atlantic Council”in məqaləsində Mossadın Azərbaycanda əməliyyat bazalarından istifadə etdiyi və İsrailin İrana qarşı kəşfiyyat fəaliyyətində Bakıdan faydalandığı barədə məlumatlar yer alır.
Müəlliflər xəbərdarlıq edirlər ki, İran rejimi dəyişərsə və İsrail Tehranla münasibətlərini normallaşdırsa, Bakı birdən‑birə strateji əhəmiyyətini itirə bilər.
Bundan başqa, BTC kəməri Türkiyə ərazisindən keçdiyinə görə, Ankara-Tel‑Əviv münasibətlərindəki gərginliklər bu kəmərin təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilər; bəzi analitiklər bu risklərin Azərbaycanın dəqiqliklə hesablamadığına inanırlar.
Qəzza müharibəsi və ictimai reaksiya
2023‑cü ilin 7 oktyabrında HƏMAS‑ın İsrailə hücumu ilə əsaslandırılan və ardınca başlayan İsrail bombardmanı Azərbaycan cəmiyyətində də əks‑səda doğurdu. “BalcaniCaucaso” saytı yazır ki, prezident İlham Əliyev Qəzzadakı faciənin dayandırılmasını tələb etsə də, Bakı neft ixracını dayandırmadı və boru kəməri ilə İsrailə tədarük davam etdi.
Qərbin bəzi insan hüquqları qrupları və fəallar Azərbaycanı bu tədarüklə “uşaq qətliamına şərik olmaqda” ittiham ediblər və BTC kəmərinə qarşı sanksiyalar tələb ediblər. Buna cavab olaraq, Azərbaycan hakimiyyəti məsələnin iqtisadi və müqavilə öhdəlikləri ilə bağlı olduğunu bildirin.
“New Arab”ın məqaləsində isə Azərbaycanın İsrailə enerji təchizatını hətta müharibə dövründə artırdığı, eyni vaxtda Suriya və Livanda diplomatik aktivliyini genişləndirdiyi qeyd edilir.
Türkiyə amili
Regionun başqa vacib aktoru Türkiyədir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Dohada Ərəb‑İslam sammitində çıxış edərək İsraillə bütün ticarət əlaqələrini kəsdiklərini və bu səbəbdən il ərzində 9,5 milyard dollar itirdiklərini bildirib.
Azərbaycanın investisiya artımının məhz Türkiyənin İsraillə ticarət əlaqələrini dondurduğu zamanda baş verməsi tənqidçilər tərəfindən siyasi mesaj kimi dəyərləndirilir. Ankara İsrailə təzyiq göstərərkən, Bakı əksinə olaraq investisiyanı yüzlərlə dəfə artırıb; bəzi müşahidəçilər bunu Azərbaycanın Türkiyə və İsrail arasında tarazlığı qoruya bilməyəcəyi bir vəziyyətə sürüklənmə riski kimi görürlər.
Azərbaycan-İsrail əlaqələri