NATO ilə tərəfdaşlığın inkişafı
Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin İsveç və Slovakiya səfirləri ilə son görüşü, rəsmi Bakının NATO ilə əməkdaşlığı inkişaf etdirmək niyyətini əks etdirməklə diplomatik gündəmdə diqqət çəkib.
Bu görüş zamanı Azərbaycanın NATO ilə gələcək tərəfdaşlıq perspektivləri və regional məsələlər müzakirə olunub. Xüsusilə, 2025-2026-cı illərdə İsveç və Slovakiyanın Bakıdakı səfirliklərinin NATO-nun Azərbaycandakı Əlaqə Nöqtəsi Səfirlikləri (Contact Point Embassy) funksiyasını yerinə yetirəcəyi vurğulanıb.
Bu məqalədə həmin görüşün diplomatik əhəmiyyəti, Azərbaycan-NATO tərəfdaşlığının indiyədək təcrübəsi, əlaqələndirici səfirliklərin rolu, Azərbaycanın “balanslı xarici siyasəti” fonunda əməkdaşlıqdan doğan fürsət və təhdidlər təhlil edilir.
Diplomatik və strateji mahiyyət
Hikmət Hacıyevin İsveç səfiri Tobias Lorentsson və Slovakiya səfiri Elçin Qasımovla görüşü bir neçə baxımdan mühüm diplomatik hadisədir.
İlk növbədə, görüş Azərbaycan ilə NATO arasında yüksək səviyyəli dialoqun davam etməsinə işarədir. Prezident Administrasiyasının xarici siyasət şöbəsinin müdiri olaraq Hacıyevin bu müzakirələri aparması, rəsmi Bakının Alyansla əməkdaşlığa verdiyi əhəmiyyəti göstərir.
İsveç səfirliyinin açıqlamasında Hacıyevə NATO tərəfdaşlığının inkişafına dair “faydalı müzakirə” üçün təşəkkür ifadə olunub və eyni zamanda gələcək əməkdaşlıq gündəminin geniş regional məsələləri də əhatə etdiyi bildirilib. Bu cür dialoq, NATO-ya tərəfdaş ölkə kimi Azərbaycanın səsini çatdırmaq və qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirmək baxımından strateji önəm daşıyır.
Görüşün zamanlaması da diqqətəlayiqdir. 2025-2026-cı illərdə NATO-nun Azərbaycandakı Əlaqə Nöqtəsi Səfirliyi rolunu məhz İsveç və Slovakiya səfirliklərinin icra edəcəyi artıq rəsmiləşib. Hacıyev-Lorentsson-Qasımov görüşü bu koordinator səfirliklərin mandatının başlanğıc mərhələsinə təsadüf edir və əməkdaşlığın konturlarını müzakirə etmək üçün fürsət yaradıb.
Diplomatların eyni masa arxasında toplaşması, NATO-nun Azərbaycanla tərəfdaşlığını gücləndirməyə verdiyi önəmin göstəricisi hesab edilir. Bu, həm də Azərbaycan tərəfinin NATO ilə dialoqu davam etdirmək, əməkdaşlığı yeni müstəviyə qaldırmaq istəyinə işarədir. Belə yüksək səviyyəli təmaslar nəticəsində tərəflər qarşılıqlı maraq doğuran məsələlər üzrə mövqelərini dəqiqləşdirir, anlaşılmazlıqları aradan qaldırır və gələcək birgə fəaliyyət üçün strateji istiqamət müəyyən edirlər.
NATO əlaqələndirici səfirliklərinin rolu
NATO-nun Azərbaycandakı Əlaqə Nöqtəsi Səfirliyi institutunun növbəti iki il üçün İsveç və Slovakiya səfirliklərinə həvalə edilməsi əməkdaşlıqda yeni dinamika kimi qiymətləndirilir. Əlaqələndirici səfirlik statusu, NATO-nun tərəfdaş ölkədə vizuallığını artırmaq, məlumat mübadiləsini asanlaşdırmaq və birgə tədbirləri təşkil etmək məqsədi daşıyan vacib bir mexanizmdir.
Adətən NATO üzvü olan bir və ya bir neçə ölkənin Bakıdakı səfirliyi rotasiya qaydasında bu funksiyanı yerinə yetirir. 2025-2026-cı illərdə bu vəzifənin eyni zamanda iki ölkə tərəfindən icra olunması NATO-Azərbaycan əməkdaşlığına kollektiv dəstək formatıdır. Bu seçim həm İsveçin NATO-ya yeni üzv kimi aktiv iştirak istəyi, həm də Slovakiyanın Cənubi Qafqazla bağlı maraqları fonunda dəyərləndirilə bilər.
İsveç (Türkiyə və Macarıstanın ratifikasiyası ilə) NATO-nun tamhüquqlu üzvü kimi Alyansa qoşulduqdan sonra, ilk dəfədir ki, Azərbaycanda NATO əlaqələndirici səfirliyi rolunu icra edəcək. Bu addım Stokholmun Cənubi Qafqazdakı proseslərə daha yaxından cəlb olunmaq və NATO daxilində üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirmək istəyindən xəbər verir.
İsveç səfirliyinin fəallığı Azərbaycanın NATO ilə informasiya mübadiləsi, ictimai diplomatiya tədbirləri (məsələn, seminarlar, dəyirmi masalar) və hərbi attaşelər xətti ilə əməkdaşlığının güclənməsinə töhfə verə bilər.
Digər tərəfdən, Slovakiya səfirliyi artıq 2023-cü ildən Azərbaycan üçün NATO üzrə əlaqələndirici missiyanın icrasına cəlb olunub və 2025-ci ildən etibarən bu missiyanı İsveçlə birlikdə davam etdirəcək. Slovakiya Şərqi Avropa ölkəsi kimi postsovet məkanını yaxından tanıyır və onun Bakıdakı səfirliyinin NATO adına çıxış etməsi təcrübəsi uğurlu diplomatik kanallar formalaşdırıb.
Hər iki ölkənin səfirliklərinin birlikdə fəaliyyət göstərərək NATO-nun Bakıdakı tədbirlərini (məsələn, ali rütbəli NATO nümayəndələrinin səfərləri, təlim-tədris proqramları, sərgilər və s.) koordinasiya edəcəyi, Azərbaycan hökuməti və cəmiyyəti ilə əlaqələri dərinləşdirəcəyi gözlənilir.
Azərbaycan-NATO tərəfdaşlığı
Azərbaycanın NATO ilə tərəfdaşlığı ölkə müstəqillik qazandıqdan sonra xarici və təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib. Əməkdaşlığın təməli 1992-ci ildə Azərbaycanın Şimali Atlantika Əməkdaşlıq Şurasına qoşulması ilə qoyulub və 4 may 1994-cü ildə NATO-nun Sülh Naminə Tərəfdaşlıq (PfP – Partnership for Peace) çərçivə sənədinin imzalanması ilə möhkəmləndirilib.
1997-ci ildə Brüsseldə NATO yanında Azərbaycan nümayəndəliyinin təsis edilməsi də tərəfdaşlığın institusional əsaslarını gücləndirib.
NATO ilə əməkdaşlıq illərində Azərbaycan müxtəlif proqramlar vasitəsilə ordusunda islahatlar aparıb və müdafiə qabiliyyətini artırıb. Xüsusilə, 2004-cü ildən etibarən Azərbaycan NATO-nun Fərdi Tərəfdaşlıq üzrə Fəaliyyət Planı (IPAP) mexanizmlərindən yararlanan ilk tərəfdaş ölkələrdən biri olub.
Həmçinin, Planlaşdırma və Analiz Prosesi (PARP), Əməliyyat İmkanları Konsepsiyası (OCC), Tərəfdaşlıq Qərargah Təyinatları (PSP) və Müdafiə Təhsilinin İnkişafı Proqramı (DEEP) kimi alətlərdən istifadə etməklə Azərbaycan Ordusu strateji sənədlərin hazırlanması, hərbi təhsil sisteminin NATO standartlarına uyğunlaşdırılması, şəxsi heyətin idarəedilməsi, kiber və enerji təhlükəsizliyi, sülhməramlı qüvvələrin hazırlanması kimi sahələrdə irəliləyişlər əldə edib.
Azərbaycan hərbçilərinin NATO missiyalarında iştirakı tərəfdaşlığın ən praktik təzahürlərindəndir. Müdafə Nazirliyinin rəsmi veb-saytında yazılır ki, 1999-2008-ci illərdə Azərbaycan sülhməramlı bölüyü Kosovoda NATO-nun KFOR əməliyyatına qatılıb, 2002-2014-cü illərdə isə Əfqanıstanda ISAF missiyasına töhfə verib.
ISAF missiyası başa çatdıqdan sonra da Azərbaycan 2015-ci ilin yanvarından etibarən yeni formatda başlayan Qətiyyətli Dəstək Missiyasında (Resolute Support Mission) iştirakı davam etdirib. Bakı hökuməti 2018-ci ildə Əfqanıstandakı sülhməramlı kontingentinin sayını 94 hərbçidən 120-ə yüksəltmək qərarı verib və bu çərçivədə Azərbaycan hərbçiləri Kabil hava limanının mühafizəsi, yük və sərnişinlərin yoxlanılması kimi vəzifələri icra ediblər.
- Emin Mahmudovun qol sevinci: Rekord və sosial şəbəkələrdə “dini” iddialar
- Azərbaycanlı jurnalist nüfuzlu beynəlxalq media mükafatına layiq görülüb
- Avropa İttifaqı İsrailə sanksiya tətbiq etmək istəyir
“Balanslı xarici siyasət”: fürsətlər və təhdidlər
Azərbaycan uzun illərdir ki, xarici siyasətində balanslı yanaşma prinsipini rəhbər tutur. Bu, böyük güclər və qonşu ölkələrlə münasibətlərdə qarşıdurmadan uzaq durmaq, çoxvektorlu əməkdaşlıq qurmaq siyasəti kimi izah edilir.
Rəsmi Bakı 1990-cı illərin ortalarında həm Rusiya rəhbərliyindəki Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) qoşulub, həm də NATO ilə əməkdaşlığa başlayıb. Lakin ölkə 1999-cu ildə KTMT-dən çıxmaqla öz təhlükəsizlik arxitekturasını məhz müstəqil və balanslı platformada qurmağa üstünlük verdiyini açıqlayıb.
İlham Əliyevin hakimiyyəti dövründə isə Azərbaycanın hər hansı hərbi bloka qoşulmamaq siyasətinə sadiq qaldığını bəyan edib. 2011-ci ildə isə Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatına tamhüquqlu üzv olmaqla bloklara qoşulmama statusunu təsdiqləyib. Bu neytral mövqe Azərbaycanın eyni zamanda həm NATO, həm də Rusiya və digər regional güclərlə işləməsinə şərait yaradır.
Belə bir strategiya fonunda NATO ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi bir sıra fürsətlər yaradır, eyni zamanda bəzi çağırışlar doğurur.
Fürsətlər
NATO standartları üzrə təlimlər, təcrübə mübadiləsi və birgə təlimlər sayəsində Azərbaycan Ordusu modernləşir və peşəkarlığını artırır. NATO proqramları çərçivəsində şəxsi heyətin hazırlığı, hərbi təhsil və müdafiə planlaması sahələrində irəliləyiş əldə etmək mümkündür.
Azərbaycan Avropa üçün vacib qaz və neft təchizatçısıdır. NATO ölkələri, xüsusilə Avropa İttifaqına üzv olanlar Cənubi Qafqazdakı Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi kimi enerji infrastrukturu layihələrinin təhlükəsizliyində maraqlıdır. NATO ilə əməkdaşlıq enerji təhlükəsizliyi sahəsində Azərbaycanın mövqeyini daha da gücləndirə bilər.
“Balanslı siyasəti” sayəsində Azərbaycan unikal olaraq NATO və Rusiya arasında neytral platforma təmin edə bilir. Son illərdə bir neçə dəfə Bakı şəhəri NATO və Rusiya Silahlı Qüvvələrinin yüksək rütbəli nümayəndələrinin görüşünə ev sahibliyi edib. Bu cür görüşlər bölgədə gərginliyin azaldılmasına töhfə verir və Azərbaycanın “etibarlı tərəfdaş imicini” möhkəmləndirir.
Təhdidlər
NATO ilə yaxınlaşma mütləq şəkildə Moskvanın diqqətindən yayınmır. Rusiya Cənubi Qafqazı öz təsir dairəsinə aid etməyə çalışır və NATO-nun regionda fəallığını strateji təhdid kimi qiymətləndirir. Azərbaycan indiyədək NATO əməkdaşlığını elə formatda aparıb ki, Rusiyanın kəskin etirazına səbəb olmasın. Məsələn, Azərbaycan ərazisində xarici (NATO) hərbi bazalar yoxdur və rəsmi Bakı NATO-ya üzvlüyün gündəmdə olmadığını dəfələrlə bəyan edib. Bununla belə, əməkdaşlığın dərinləşməsi Moskva-Bakı münasibətlərində həssas məqamların ortaya çıxma riskini daşıyır. Azərbaycanın bu istiqamətdə ehtiyatlı diplomatik dil və addımlarla balansı qorumağa çalışacağı gözlənilir.
Hətta bu yaxınlarda, Vaşinqtondakı üçtərəfli görüşdən sonra “Rusiya-1” telekanalının aparıcısı Vladimir Solovyov Xəzər dənizində NATO bazası yaradılacağı halda, Rusiyanın Azərbaycana qarşı yeni “xüsusi hərbi əməliyyat” başlada biləcəyini deyib.
“Anlamaq lazımdır ki, Cənubi Qafqazda baş verənlər çox böyük problemdir. Yaxın zamanda Xəzər dənizi elə bir vəziyyətə düşə bilər ki, orada NATO bazaları yaransın. Bu isə o qədər təhlükəlidir ki, geosiyasi baxımdan elə nəticələrə gətirib çıxara bilər ki, Ukrayna müharibəsi bizim nəslimizin sonuncu xüsusi hərbi əməliyyatı olmaya bilər.
Vaşinqtonun regional kommunikasiya xətlərinin bərpasına dair açıqlamalarını diqqətlə qiymətləndirəcəyik. Rusiya ilə əldə olunmuş üçtərəfli razılaşmalar qüvvədə qalır, çünki tərəflərdən heç biri onlardan rəsmi olaraq geri çəkilməyib. Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqının vahid gömrük məkanında iştirakını, xüsusilə də respublika ərazisindən keçən tranzit əməliyyatlarının tənzimlənməsi baxımından, nəzərə almaq vacibdir”, – deyə o bildirib.
Regionun digər qonşu gücü İran da NATO-nun sərhədlərinə yaxın bölgədə aktivliyini öz təhlükəsizliyi üçün təhdid kimi görür. Azərbaycan-İran münasibətlərinda onsuz da müəyyən gərginliklər hökm sürür; İsrail ilə yaxın əməkdaşlıq fonunda Tehran Bakı-Ankara-NATO xəttindəki əməkdaşlığa şübhə ilə yanaşa bilər. Bu da diplomatik platformada Azərbaycan üçün ölkə ərazisinin üçüncü tərəflərə qarşı istifadə olunmadığına dair əlavə izahat və inam quruculuğu işi deməkdir.
Beləliklə, Azərbaycanın NATO ilə əməkdaşlığı incə diplomatik manevrlər tələb edən bir sahədir. Görünən odur ki, “balanslı xarici siyasət xətti” imkan verəcək ki, Bakı həm Alyansla tərəfdaşlığı inkişaf etdirsin, həm də regional güclərlə konstruktiv münasibətləri qoruyub saxlasın.
NATO ilə tərəfdaşlığın inkişafı