Büdcənin gizli riskləri
Hesablama Palatası 2027-ci il dövlət büdcəsinin layihəsinə verdiyi rəydə bildirir ki, Dövlət Gömrük Komitəsinin bu il büdcəyə köçürəcəyi vəsait təsdiq olunmuş proqnozdan 300 milyon manat (4,3 faiz) az olacaq və təxminən 6,6 milyard manat təşkil edəcək. Palatanın fikrincə, səbəb idxalın proqnozlaşdırılan 18,7 milyard dollara çatmamasıdır: yanvar-sentyabrda idxal 13,2 milyard dollar olub.
Bu, ilk dəfə deyil. Palata xatırladır ki, 2025-ci ildə də gömrük daxilolmaları proqnozdan 230 milyon manat az olub. Buna baxmayaraq, 2027-ci il üçün gömrük daxilolmaları yenə 6 milyard 868 milyon manat proqnozlaşdırılır. Palata yazır ki, proqnozların hər il artan yekunla müəyyənləşdirilməsi təcrübəsi davam edir və gələn il də daxilolmaların tam təmin olunmaması riski var. Rəyə görə, dövlətə məxsus və ya dövlətlə bağlı bəzi şirkətlərin ödəyəcəyi idxal ƏDV-si 80 milyon manat, yəni 40 faiz azala bilər.
Palata büdcə üçün üç əlavə fiskal risk də göstərir. Birincisi, 1 oktyabra xarici dövlət borcunun 48,8 faizi dəyişkən faizli öhdəliklərdir, beynəlxalq faiz dərəcələri gözləniləndən yüksək olarsa, bu borca xidmət xərcləri artacaq. İkincisi, daxili dövlət qiymətli kağızlarının 56 faizi beş ilədək müddətə buraxılıb və onların yüksək faizlə yenidən maliyyələşdirilməsi borcun xərcini artıra bilər.
Üçüncü risk vergi artıqödəmələridir. Palataya görə, ilin ilk doqquz ayında Dövlət Vergi Xidməti üzrə artıqödəmələr ilin əvvəlinə nisbətən 339,9 milyon manat artaraq 2 milyard 740,6 milyon manata çatıb. Bu, şirkətlərin büdcəyə artıq ödədiyi və geri qaytarılmalı və ya gələcək vergilərə sayılmalı olan vəsaitdir.
Palata gələn il üçün planlaşdırılan borclanmaya da sual qoyur. 2027-ci ildə büdcə kəsirinin 2 milyard 731 milyon manatı, yəni maliyyələşdirmənin 86,8 faizi dövlət borcu hesabına ödənilməlidir, bunun 700 milyon manatı xarici kreditlərdir. Palatanın sözlərinə görə, büdcə sənədlərində bu 700 milyon manatla hansı layihələrin maliyyələşdiriləcəyi göstərilməyib. Bu il isə daxili və xarici borclanmadan gözlənilən 1 milyard 719,6 milyon manat ilk doqquz ayda daxil olmayıb, xarici kreditlərdən illik proqnozun (850 milyon manat) yalnız 14,7 faizi, 125 milyon manat alınıb.
Palata dövlət müəssisələri və dövlət zəmanəti ilə götürülmüş borclar barədə məlumatın daha geniş açıqlanmasını da tələb edir: onlara edilən büdcə transfertləri, nizamnamə kapitalına yönəldilən vəsait, xalis mənfəət, dividendlər və kvazi-fiskal fəaliyyət. Bundan əvvəl palata şirkətlərin iri daşınmaz əmlakının vergi uçotunda görünmədiyini yazmışdı.